WSTĘP Indeks
 

Słownik słów kluczowych językoznawstwa slawistycznego jest dziedzinowym słownikiem specjalistycznym. Jego leksyka odwzorowuje pole semantyczne wybranej dyscypliny (tu: językoznawstwa slawistycznego) oraz jej produkcję wydawniczą.

Słowa kluczowe to elementarne wyrażenia języka słów kluczowych, równokształtne z terminami, ważnymi i charakterystycznymi dla danej dziedziny wiedzy oraz mogącymi reprezentować treść dokumentu.

Prezentowany słownik jest narzędziem, które ułatwia korzystanie z bibliograficznej bazy danych językoznawstwa slawistycznego iSybislaw oraz umożliwia indeksowanie dokumentów. Słownik zawiera ponad 3000 słów kluczowych. Może on być traktowany jako kontrolowana lista słów kluczowych.

Konieczność opracowania słownika słów kluczowych z zakresu językoznawstwa slawistycznego ujawniła się po wznowieniu prac nad międzynarodową bibliografią językoznawstwa slawistycznego, której nowa edycja (po dziesięcioletniej przerwie) obejmuje w tej chwili lata 1992-1998. Istnieje ona w postaci bazy danych, zawierającej już teraz (a prace są stale kontynuowane) ponad 45 tysięcy opisów dokumentów. Tomy za lata 1992-1997 wydane zostały także w postaci książkowej.

Tak wielki bank danych wymaga odpowiedniego języka informacyjno-wyszukiwawczego, ułatwiającego korzystanie z jego zasobów. Elementarnymi jednostkami leksykalnymi takiego języka są właśnie słowa kluczowe. Informują one o treści dokumentu i umożliwiają wyszukanie informacji na jego temat.

* * *

Elektroniczna wersja Słownika powstała w wyniku uaktualnienia i poszerzenia jego pierwszej, książkowej edycji (Warszawa, 1999). Od czasu jej opublikowania znacznie poszerzył się zakres językoznawstwa slawistycznego. Obserwujemy przyśpieszone zmiany w językach słowiańskich i intensywny rozwój językoznawstwa, a w jego obrębie slawistyki językoznawczej. Pojawiły się nowe metody (i postulaty) badań, nowe obiekty badawcze i terminologia, której pole semantyczne odwzorowuje pośrednio leksyka Słownika. W zakres językoznawstwa slawistycznego włączono przede wszystkim szeroką problematykę zachowań językowych w różnych sytuacjach komunikacyjnych, problemów tekstu, dyskursu i rejestrów językowych. Prezentowana wersja Słownika zapewnia aktualność słownictwa i odzwierciedlenie całego zasobu tematycznego językoznawstwa slawistycznego. Zasób leksykalny Słownika poszerzono na podstawie tekstów reprezentatywnych dla bieżącej literatury przedmiotu i ich opisów dokumentacyjnych oraz na podstawie źródeł leksykograficznych, tezaurusów i słowników terminologicznych.

Przy gromadzeniu zasobu leksykalnego Słownika zastosowana została metoda indukcyjno-dedukcyjna. Polegała ona z jednej strony na wykorzystaniu korpusu tekstów reprezentatywnych dla bieżącej literatury przedmiotu i ich opisów dokumentacyjnych (indukcja), a z drugiej – na uzupełnieniu tworzonego zasobu leksykalnego na podstawie źródeł leksykograficznych, encyklopedii i tezaurusów, słowników terminologicznych i gramatyk akademickich (dedukcja). Metoda ta zapewnia aktualność słownictwa z uwzględnieniem innowacji terminologicznych oraz odzwierciedlenie całego zasobu tematycznego językoznawstwa slawistycznego, co jest podstawą kompletności Słownika.

Przy opracowywaniu Słownika korzystano przede wszystkim z takich źródeł, jak: gramatyki, monografie, studia i artykuły z zakresu językoznawstwa slawistycznego z okresu po roku 1990 (gromadzone w bazie SYBISLAW) oraz wybrane prace z lat 1970-1990, a także słowniki terminologiczne i encyklopedie specjalistyczne.

* * *

Słownik jest jednojęzyczny: występujące w nim słowa kluczowe są w planie wyrażania równokształtne z odpowiednikami słownymi języka naturalnego – w tym przypadku polskiego (wyjątkowo wprowadzone zostały wyrażenia zapożyczone z języków obcych, zakorzenione w języku polskim lub niemające jeszcze polskich ekwiwalentów) – tak więc reprezentuje on informację wyselekcjonowaną z tekstu języka naturalnego.

Terminologia dotycząca poszczególnych działów językoznawstwa nie jest rozbudowywana w sposób równomierny. Znacznie więcej jednostek leksykalnych podsystemu leksykalnego, jakim jest terminologia, dotyczy na przykład składni, morfologii, słowotwórstwa niż morfonologii czy morfotaktyki. Różnice w częstotliwości użycia terminów zależą przy tym w znacznej mierze od aktualnego stopnia popularności badań nad poszczególnymi działami czy tematami w ich obrębie, a także szkół i metod badawczych. W Słowniku uwzględnione są nie tylko terminy najbardziej rozpowszechnione, ale również te, które mają wartość teoretyczną i są stosowane w dokumentach reprezentujących określoną szkołę czy metodę badawczą.

Poza terminami charakterystycznymi dla językoznawstwa slawistycznego Słownik obejmuje także słowa kluczowe z zakresu teorii języka i językoznawstwa ogólnego oraz slawistyki niejęzykoznawczej, występujące często w pracach slawistyczno-językoznawczych. Jest to słownik otwarty, zakładający rozbudowę o kolejne słowa kluczowe.

Słownik nie podaje wszystkich słów kluczowych odnoszących się do językoznawstwa slawistycznego, lecz jedynie te, które odzwierciedlają tematy reprezentatywnej liczby obecnie tworzonych dokumentów. Użytkownik nie znajdzie tu więc terminów bardziej szczegółowych, reprezentujących tematy pojedynczych dokumentów. Słownik podaje terminy używane obecnie, a spośród dawniejszych – te, na które powołują się współcześni autorzy. Szczególną uwagę zwrócono na włączenie do Słownika terminów do niedawna mało znanych, których frekwencja znacznie wzrasta w pracach aktualnie publikowanych. Słownik obejmuje również nazwy szkół i metod językoznawczych, nazwy języków słowiańskich oraz nazwy niektórych dialektów (przy uwzględnieniu różnorodności interpretacji tych samych zjawisk językowych przez różnych autorów); z licznego zestawu dialektów osobne miejsce znalazły w Słowniku zasadniczo tylko dialekty polskie (jako najczęściej reprezentowane w polskojęzycznych pracach slawistycznych). Nie zostały ujęte w Słowniku nazwy języków niesłowiańskich (będące jednakże słowami kluczowymi w pracach z zakresu na przykład językoznawstwa kontrastywnego czy leksykografii), nazwy własne (z wyjątkiem niektórych nazw szkół językoznawczych) oraz różne nazwy odnoszące się do niezwiązanych ani z językoznawstwem, ani ze slawistyką dziedziny wiedzy, stanowiące temat prac na przykład terminologicznych.

Zbiory tych terminów stanowią w Słowniku klasy otwarte w tym sensie, że nie jest możliwe podanie a priori wszystkich możliwych elementów tych klas. Obok już wymienionych należą do nich m.in. nazwy gwar, tytuły dokumentów (stanowiących przedmiot badań), wyrażenia języków naturalnych (gdy są one przedmiotem badań), nazwy zabytków piśmiennictwa i gatunków literackich, wyrażenia typu nazwy barw (o wyraźnie zaznaczonej dużej frekwencji) oraz określenia zgromadzeń naukowych typu konferencja międzynarodowa.

* * *

Przy indeksowaniu dokumentów w bazie iSybislaw uwzględniono gramatykę języka słów kluczowych. Składają się na nią reguły indeksowania współrzędnego, co oznacza, że każde słowo kluczowe w charakterystyce dokumentu może pełnić funkcję samodzielnego klucza wyszukiwawczego. Jedyną relacją syntagmatyczną zachodzącą między jednostkami leksykalnymi języka słów kluczowych jest relacja współwystępowania.

Struktura Słownika jest płaska, co oznacza, że nie zostały w nim uwzględnione relacje hierarchiczne.

Słowa kluczowe są jednoznaczne. Za pomocą odsyłaczy wskazane zostały terminy preferowane, które reprezentują w języku słów kluczowych cały szereg terminów, powiązanych w języku naturalnym relacją synonimii i bliskoznaczności. W Słowniku uwzględnione zostało zjawisko polisemii wynikające z faktu, że w piśmiennictwie językoznawczym te same terminy bywają wykorzystywane do opisu różnych zjawisk (np. przekład ‘czynność’ lub ‘rezultat czynności’).

Przy wyborze terminów preferowanych kierowano się następującymi kryteriami:

* * *

Układ słownika jest alfabetyczny. Słowa kluczowe występują w formie mianownika liczby pojedynczej. W liczbie mnogiej podane są pluralia tantum. Formę tę stosuje się również wyjątkowo tam, gdzie jest ona szeroko rozpowszechniona w dokumentach specjalistycznych (także w języku naturalnym). W złożonych (wielowyrazowych) słowach kluczowych zachowano obowiązujący w języku polskim szyk wyrazów składowych.

Wskaźnik relacji zob. odsyła od terminów języka naturalnego do słowa kluczowego (będącego terminem preferowanym języka naturalnego).

Terminy polisemiczne opatrzone zostały cyframi arabskimi oraz uzupełnione (w nawiasie) dopowiedzeniem precyzującym zakres znaczeniowy. Cyfra stanowi część słowa kluczowego i wraz z nim znajdzie się w charakterystyce wyszukiwawczej.

* * *

Słownik jest wspólnym dziełem obydwu autorek, przy czym terminy z zakresu fonetyki i fonologii, morfologii, słowotwórstwa, składni, semantyki, pragmalingwistyki, leksyki, frazeologii i onomastyki opracowała Zofia Rudnik-Karwatowa, a terminy z zakresu stylistyki, kultury języka, poprawności językowej, socjolingwistyki oraz zagadnień ogólnych – Hanna Karpińska. We wstępnym etapie ekscerpcji słownictwa z zakresu fonetyki i morfologii uczestniczyła Małgorzata Kornacka. W trakcie pracy nad Słownikiem cennych rad metodologiczno-leksykograficznych udzielił Zenon Mikos.

Mamy nadzieję, że proponowany Słownik będzie przydatnym narzędziem pracy slawistów i językoznawców, choć zdajemy sobie sprawę, że – jak każde pionierskie wydawnictwo – może on być obciążony pewnymi niedociągnięciami. Do ich zminimalizowania przyczynili się Recenzenci, którym winne jesteśmy szczególną wdzięczność. Niezwykle cenne były zwłaszcza wskazówki, jakich podczas opracowywania Słownika udzieliła Pani Profesor Bożenna Bojar. Również w przyszłości wdzięczne będziemy za wszelkie uwagi i uzupełnienia, które pomogą w dalszej perspektywie udoskonalić kształt Słownika.

Autorki

Warszawa, listopad 2006 r.