Prof. dr hab. Irena Maryniak - językoznawca, emerytowana profesor Instytutu Slawistyki PAN

Kontakt: Ten adres e-mail jest ukrywany przed spamerami, włącz obsługę JavaScript w przeglądarce, by go zobaczyć

Wywiad z Panią Profesor Ireną Maryniakową

Pani Profesor należy do tego grona pracowników Instytutu Slawistyki PAN, którzy znaleźli w nim zatrudnienie prawie u początków jego istnienia. Dlaczego wybrała Pani właśnie Instytut Slawistyki?  

- Mój los zawodowy został zdeterminowany przez okoliczności historyczne. Dlatego mówiąc o początkach swojej pracy w Instytucie, muszę odnieść się do mego dzieciństwa. Kiedy miałam 8 lat, a był rok 1940, 13 kwietnia wraz z matką i dwójką młodszego rodzeństwa zostałam wywieziona z rodzinnego Ciechanowca na Podlasiu do północno-wschodniego Kazachstanu. Chodziłam tam do szkoły, w pewnym okresie nauczycielami byli Rosjanie ewakuowani przed nadchodzącym frontem w wojnie rosyjsko-niemieckiej z Leningradu i Moskwy, więc poziom nauczania był dość wysoki. Obok języka polskiego, którym porozumiewaliśmy się w domu, rosyjski stał się drugim językiem komunikacji. Do Polski wróciliśmy w maju 1946 roku. W 1949 roku zdałam tzw. „małą maturę", dzięki przerobieniu w dwa lata, wraz z trójką również przerośniętych kolegów, programu czteroletniego gimnazjum. W 1949 zostałam przyjęta do Prywatnego Liceum Drogistowskiego w Warszawie przy ul. Górnośląskiej. Ukończyłam je w 1951 roku (już upaństwowione) i zdałam egzamin na medycynę. Niestety „z powodu braku miejsc" nie zostałam przyjęta. Chciałam się uczyć, gdziekolwiek. Poszłam do pracy - instytucja wytypowała mnie na studia prawnicze.  Niestety, poproszono o innego kandydata. Okazało się, że po sześciu latach Kazachstanu jestem człowiekiem naznaczonym, wyjeżdżając do Warszawy nie zdołałam zatrzeć śladów przeszłości. Zesłanie po raz kolejny wpływało na moje życie. Wraz z młodszą siostrą, która właśnie zdała maturę, podjęłyśmy trudną decyzję studiowania rusycystyki na Wydziale Filologicznym UW. Udało się. Pod koniec pierwszego roku studiów profesor Anatol Mirowicz zatrudnił mnie w Pracowni Języka Rosyjskiego Instytutu Polsko-Radzieckiego, gdzie podjęto prace nad słownikiem rosyjsko-polskim. W 1957 roku pracownie naukowe - językową i literaturoznawczą - włączono do struktury Zakładu Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk[1]. Przyjęłam z wielkim zadowoleniem propozycję pracy w Polskiej Akademii Nauk.

Czyli zatrudniono Panią Profesor w Instytucie do pracy nad słownikiem rosyjsko-polskim?

- Nie. Prace leksykograficzne, obok innych tematów, trwały, ale wraz z osobami, które przeszły ze mną do PAN (dr Irena Dulewiczowa, prof. Iryda Grek-Pabisowa) pracowałyśmy nad materiałem języka staroruskiego - w 1968 roku wyszedł drukiem Indeks a tergo do Materiałów do Słownika języka staroruskiego I. I. Srezniewskiego. Słownik rosyjsko-polski opracowałyśmy wspólnie z profofesorem Mirowiczem na podstawie umowy wydawniczej z Wiedzą Powszechną. Wielki słownik rosyjsko-polski ukazał się w 1970 roku. Dotychczas miał osiem wydań.  

Co było tematem prac badawczych prowadzonych przez Panią Profesor w Instytucie?

- Zajęliśmy się gwarą Rosjan-staroobrzędowców mieszkających na Mazurach, w Augustowskiem i na Suwalszczyźnie. Z Instytutem Polsko-Radzieckim współpracował prof. Wiktor Jakubowski z Krakowa, który interesował się rozłamem w Cerkwi Prawosławnej i ludnością starowierską, on właśnie wskazał potrzebę zainteresowania się mową rosyjską tej grupy. Pierwsze wyjazdy naukowe do wsi starowierskich odbywały się pod kierunkiem profesora Mirowicza jeszcze w okresie moich studiów. Koleżanka z mego roku - Kazimiera Utrata - napisała pracę magisterską na temat języka starowierców, została wprawdzie aktorką, ale sam temat okazał się bardzo inspirujący.

Tak inspirujący, że Pani Profesor zgromadziła materiał, który wystarczał na habilitację?

- Nad mową starowierców pracowałam wspólnie z profesor I. Grek-Pabisową przez wiele lat. Zgromadzony materiał stał się podstawą pracy doktorskiej - Imiesłowy w rosyjskiej gwarze starowierców mieszkających w Polsce (Wrocław 1976) i, po kilku wyjazdach badawczych do Leningradu, Moskwy i Nowosybirska (do wsi, skąd pochodzili nasi starowiercy nie pozwalano wyjeżdżać) w celu poszerzenia materiału o gwary na terenie macierzystym, pracy habilitacyjnej - Funkcje składniowe bezokolicznika w gwarze pskowskiej i w gwarze Rosjan-starowierców mieszkających w Polsce (Wrocław 1982). Po zamknięciu przede mną granicy do Związku Radzieckiego w 1982 roku przeniosłam zainteresowania badawcze na gwary polskie na dawnych północno-wschodnich kresach Polski.

Starowiercy są już tematem wyczerpanym?

- Z pewnością nie, choć mogłoby się tak wydawać. W ich języku następują zmiany i temat istnieje, ale zajmuje się nim już młodsze pokolenie badaczy, które eksploruje okolice Augustowa, gdzie wciąż mieszkają skupiska starowierców.

Jaką problematyką zajęła się Pani Profesor po starowiercach?

- Wspólnie z profesor Irydą Grek-Pabisową rozpoczęłyśmy nurt badań związanych z polszczyzną kresów wschodnich. Gromadziłyśmy materiał językowy wśród Polaków na Litwie i na Białorusi. Muszę przy tym zaznaczyć, że były to badania pionierskie jeszcze w Republikach Związku Radzieckiego. W trakcie wyjazdów naukowych dostrzegłam podobieństwo polszczyzny kresów północno-wschodnich z językiem ludności Podlasia. Języki te zachowują wiele cech wspólnych, które wynikają z dziedzictwa dawnego Księstwa Litewskiego. Dlatego stoję na stanowisku, że gwary kresów północno-wschodnich nie są wynikiem polonizacji gwar litewskich, ale osadnictwa ludności zachodniosłowiańskiej na tych terenach w dalekiej przeszłości. Cechy wspólne między polszczyzną Podlasia i kresów wschodnich mają swoje uzasadnienie w historii tych ziem. I tak płynnie przeszłam do problematyki gwar wschodniosłowiańskich i polskich na Podlasiu.

Spoglądając z perspektywy lat, które z prowadzonych prac uważa Pani Profesor za najważniejsze w swoim życiu naukowym?

- Ciekawe były wszystkie tematy, którymi się zajmowałam, ale jestem bardzo zadowolona z pracy odbiegającej od wymienionych wcześniej. Znowu okoliczności sprawiły, że zajęłam się tematem nowym, który dał mi ogromną satysfakcję. W spadku po zmarłej nagle doktor Helenie Owsiany otrzymałam materiały do grantu, który ona rozpoczęła. To Archiwum Delegatury Polskiego Czerwonego Krzyża w Moskwie w latach 1920-1937. Praca nad rozpoczętym przez nią tematem stała się swoistym powrotem do dziejów mojej rodziny i losów tysięcy Polaków, którzy z dnia na dzień zostali wypędzeni z ojczystej ziemi na wschód. Po niej też przejęłam materiały z archiwum archangielskiej prokuratury, ale tej pracy jeszcze nie ukończyłam.

Są więc dalsze plany naukowe?

- Tak. Chciałabym opracować wspomniane materiały z archiwum prokuratury archangielskiej i wydać środkowy, IV tom Atlasu gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny, który jest już w rękach recenzentów. Zamyka on dziesięciotomowe dzieło opracowane w naszym Instytucie.  Poza tym jest jeszcze tyle ciekawych tematów, warto żyć ...

Dziękuję Pani Profesor za rozmowę i życzę niegasnącego zapału do dalszej pracy...

[Rozmowę przeprowadziła Lilla Moroz-Grzelak, maj' 2011]

[1] Historię Instytutu Slawistyki i przekształcenia, jakim podlegał, prezentuje Księga Jubileuszowa IS PAN: 50 lat slawistyki w Polskiej Akademii Nauk, red. K. Handke, Warszawa 2004.

Ten adres e-mail jest ukrywany przed spamerami, włącz obsługę JavaScript w przeglądarce, by go zobaczyć

Obszar badań naukowych:

- prace leksykograficzne
- system gramatyczny języka rosyjskiego i języka polskiego
- opis gwary staroobrzędowców mieszkających w Polsce
- badania dialektologiczne szeroko pojętego pogranicza polsko-wschodniosłowiańskiego - w tym: język dzieł ks. Krzysztofa Kluka jako odzwierciedlenie gwarowej polszczyzny Ciechanowca i okolicznych wsi na Podlasiu
- związki polszczyzny gwarowej Podlasia z gwarami północno-kresowymi
- leksyka wschodniosłowiańskich gwar Białostocczyzny
- archiwalia dotyczące Polaków na terytorium byłego Związku Radzieckiego

Członkostwo w krajowych i zagranicznych gremiach naukowych:

- Rada Naukowa Instytutu Slawistyki PAN
- Polskie Towarzystwo Językoznawcze
- Międzynarodowa Asocjacja Uczonych i Badaczy Staroobrzędowstwa w Moskwie
- Komisja Dialektologiczna przy Komitecie Językoznawstwa PAN
- Komitet Redakcyjny serii wydawniczej „Język na pograniczach"
- Komitet Redakcyjny rocznika „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej"
- Białostockie Towarzystwo Naukowe
- Łomżyńskie Towarzystwo Naukowego im. Wagów
- Związek Sybiraków

 PUBLIKACJE
(bibliografia prac w formacie PDF)

Książki autorskie:

- Imiesłowy w rosyjskiej gwarze starowierców mieszkających w Polsce, Wrocław 1976.

- Funkcje składniowe bezokolicznika w gwarze pskowskiej i w gwarze Rosjan-starowierców mieszkających w Polsce. Studium porównawcze, Wrocław 1982.

- Gramatyka konfrontatywna rosyjsko-polska. Morfologia ze słowotwórstwem, Warszawa 1993.

Książki współautorskie:

- Indeks a tergo do Materiałów do Słownika języka staroruskiego I. I. Srezniewskiego Warszawa 1968. (wspólnie z I. Dulewiczową, I. Grek-Pabisową)

- Polskie teksty gwarowe z obszaru dawnych kresów północno-wschodnich, Warszawa 1996. (wspólnie z I. Grek-Pabisową)

- Polskie teksty gwarowe z obszaru dawnych kresów północno-wschodnich, Warszawa 1999. (wspólnie z I. Grek-Pabisową i A. Zielińską)

- Słownik gwary starowierców mieszkających w Polsce, Wrocław1980 (wspólnie z I. Grek-Pabisową)

- Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny t. V-X (Leksyka 1-6), Warszawa 1995-2009 (opracowanie zespołowe pod kierownictwem I. Maryniakowej oraz autorstwo 116 map z komentarzami).

- Baza danych Archiwum Polskiego Czerwonego Krzyża w Moskwie. Informacje o Polakach i obywatelach polskich na podstawie korespondencji z Delegaturą PCK w Moskwie w latach 1920-1937, 2005. (opracowanie komputerowe wspólnie z D.K. Rembiszewską)

Artykuły naukowe (wybór):

- Wpływ języka polskiego na system przyimkowy gwary starowierców mieszkających w Polsce, [w:] Studia nad gwarami Białostocczyzny. Morfologia i słownictwo, red. E. Smułkowa, I. Maryniakowa, Warszawa 1984, s. 91-102;

- Wpływ ruszczyzny na język ludności Ciechanowca i okolic, [w:] Język i jego odmiany w aspekcie porównawczym, Wrocław 1986, s. 163-169.

- Zaimek „się" wykładnikiem nieokreśloności. (Na materiale tekstów Krzysztofa Kluka i współczesnej gwary Ciechanowca i najbliższej okolicy), „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej" 1991, t. XXVII, Warszawa, s. 33-39.

- Экспрессия и экспрессивные средства речи старообрядцев в Польше [w:] Традиционная духовная и материальная культура русских старообрядческих поселений в странах Европы, Азии и Америки, ред. Н.Н. Покровский, Р. Моррис, Новосибирск 1992, s. 218-223.

- Słowniczek przedmiotów z drewna. (Przyczynek do polszczyzny XVIII wieku), [w:] Symbolae slavisticae, red. E. Rzetelska-Feleszko, Warszawa 1996, s. 209-218.

- Polskie gwarowe obszary północno-wschodnie wobec pojęcia „Kresy" [w:] Kresy - pojęcie i rzeczywistość, red. K. Handke, Warszawa 1997, s. 181-192.

- O języku inskrypcji nagrobnych na północnych Kresach, [w:] Studia nad polszczyzną kresową, t. X, red. J. Rieger, Warszawa 2001, s. 241-246.

- Z archiwum Delegatury Polskiego Czerwonego Krzyża w Moskwie. 1920‑1937, „Acta Baltico-Slavica"2003, t. XXVII, Warszawa, s. 153-160.

- Polacy skazani na karę śmierci w latach 1920-1937 w Rosji (w materiałach Archiwum Delegatury Polskiego Czerwonego Krzyża w Moskwie), „Studia Łomżyńskie" 2008, t. XIX, s. 335-346.