Pracownia Literatury Ukraińskiej      do góry

Pracownia powstała w październiku 1997 roku. Początkowo zatrudnionych było trzech pracowników, od 2000 roku – czterech. W centrum zainteresowań zespołu znalazła się najsłabiej dotychczas przebadana kultura ukraińska na terenie II Rzeczpospolitej. Jednym z efektów prac nad tym tematem jest obszerna, anotowana bibliografia publikacji dotyczących Ukrainy i polsko-ukraińskich stosunków kulturalnych w prasie polskiej okresu międzywojennego, dostępna na stronie internetowej Pracowni i okresowo uzupełniana. Obecnie liczy ona 55 czasopism polskich (w tym tak ważnych dla kontaktów polsko-ukraińskich, jak „Biuletyn Polsko-Ukraiński” czy „Bunt Młodych”), dwa ukraińskie („Duchowna Besida” i „My”) oraz 20 dzienników, których bibliografia jest z konieczności wybiórcza i niepełna.

Nasze badania pozwoliły ustalić, że polsko-ukraińskie kontakty kulturalne w okresie międzywojennym – wbrew ugruntowanej opinii – były bardzo intensywne. Świadczą o tym liczne (zwłaszcza w latach 30.) publikacje prasowe i wydania książkowe, wszechstronnie prezentujące ukraińskie życie kulturalne zarówno w II Rzeczypospolitej, jak i na Ukrainie radzieckiej, co zostało udokumentowane w przygotowanej przez nas bibliografii oraz przedstawione w odrębnych artykułach – Oli Hnatiuk „Przekłady z literatury ukraińskiej w II Rzeczypospolitej” (Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze, Vol. 8-9, Warszawa 1999, s. 288-293) i Katarzyny Kotyńskiej „Literatura ukraińska na łamach Biuletynu Polsko-Ukraińskiego”. Ponadto trwają prace poszukiwawcze i rekonstrukcyjne nad trzema antologiami poezji ukraińskiej w polskich przekładach, przygotowanych przez Bohdana Łepkiego, Tadeusza Hollendra (obie w okresie międzywojennym) i Józefa Łobodowskiego, które nigdy w pełnej postaci nie zostały wydane.

Publicystykę poświęconą problematyce ukraińskiej uprawiali wówczas zarówno tak wybitni działacze polityczni kręgu Piłsudskiego – jak Leon Wasilewski czy Tadeusz Hołówko, jak też autorzy młodszego, ale niezwykle wpływowego środowiska „Polityki” (wcześniej Buntu Młodych) Jerzego Giedroycia – Adolf i Aleksander Bocheńscy, Ksawery i Mieczysław Pruszyńscy. O kulturze ukraińskiej pisywali znakomici poeci, jak Józef Czechowicz i Jarosław Iwaszkiewicz, twórcy przedwojennej humanistyki polskiej, by wymienić tylko znakomitego slawistę, Aleksandra Brücknera, rektora Uniwersytetu Wileńskiego, filozofa Mariana Zdziechowskiego czy ambasadora kultury ukraińskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim Bohdana Łepkiego.

Ukazywało się w tym czasie odrębne, wpływowe czasopismo – „Biuletyn Polsko-Ukraiński” (1932-1938, początkowo miesięcznik, od czerwca 1933 tygodnik, patrz bibliografia), redagowane przez Włodzimierza Bączkowskiego, które zajmowało się niemal wyłącznie sprawami stosunków polsko-ukraińskich. Działał także mało obecnie znany Ukraiński Instytut Naukowy w Warszawie, który przez dziesięć lat swego istnienia we współpracy z polskimi uczonymi wydał kilkadziesiąt prac naukowych, z których wiele do dziś zachowało aktualność.

Sześć lat istnienia Pracowni zaowocowało także trzema obszernymi publikacjami książkowymi, prezentującymi rezultaty prowadzonych badań. Ponadto poszczególni pracownicy opublikowali w tym czasie kilkadziesiąt prac poświęconych dwudziestowiecznej kulturze ukraińskiej, cenionych i cytowanych nie tylko w Polsce, ale i za granicą. Obecnie w Pracowni zatrudnione są: dr hab. Ola Hnatiuk (kierownik), Katarzyna Kotyńska, Renata Rusnak.

Publikacje Pracowni Literatury Ukraińskiej:       do góry

„Działalność kulturalna Ukraińców w II Rzeczypospolitej” pod red. O. Hnatiuk i K. Kotyńskiej – materiały konferencji interdyscyplinarnej, SOW, Warszawa 2001 (CD) więcej…

„Galicja dzisiaj” – zapis dyskusji zorganizowanej w listopadzie 2002 r. przez Pracownię, „Warszawskie Zeszyty Ukrainoznawcze”, 2003 nr 16-17, s. 297-327. W dyskusji udział wzięli: Jurij Andruchowycz, Ola Hnatiuk, Jarosław Hrycak, Padraic Kenney, Jurij Prochaśko, Mykoła Riabczuk, Alois Woldan, Taras Wozniak; moderator: Bogumiła Berdychowska. W ramach tej samej konferencji odbyła się również dyskusja poświęcona stosunkom polsko-ukraińskim w okresie dwudziestolecia międzywojennego.

„Stepowa legenda” pod red. O. Hnatiuk i L. Szost – antologia małej formy prozatorskiej lat 1890-1930, stanowiąca prezentację ukraińskiego modernizmu. Opublikowano tu, w przekładach dawnych i nowych, utwory czternastu najwybitniejszych ukraińskich prozaików tego okresu: od Stefanyka i Wynnyczenki do Chwylowego i Lubczenki. Książka została dodatkowo zaopatrzona w aparat historyczno-literacki, ułatwiający czytelnikowi bliższe poznanie literatury ukraińskiej, w tym charakterystykę ukraińskiego modernizmu oraz kierunków i prądów literackich omawianego okresu. Każdego z pisarzy prezentuje esej, poświęcony jego twórczości, ponadto dołączono słownik ugrupowań literackich, obszerne tablice chronologiczne w układzie porównawczym (historyczne i literacko-kulturalne) oraz bibliografię. więcej…

(recenzja: Eulalia Papla, „Stepowa legenda”…, w: „Ruch Literacki” 2002 nr 3)

„Prolog, nie epilog” pod red. O. Hnatiuk i K. Kotyńskiej – antologia ukraińskiej poezji w przekładach pierwszej połowy XX wieku; jest to swoisty hołd złożony tłumaczom okresu międzywojennego oraz początku XX w. Wybór wierszy 18 poetów poprzedzony został obszernym artykułem o recepcji literatury ukraińskiej w kulturze polskiej pierwszej połowy XX w., analizą wybranych przekładów poetyckich oraz notami biograficznymi tłumaczy. Jako aneks dołączono do książki wybór tekstów krytycznoliterackich, napisanych przez autorów ukraińskich, a opublikowanych w międzywojennej prasie polskiej, słownik ukraińskich organizacji i ugrupowań literackich oraz bibliografię. więcej…

(Recenzja: Danuta Sosnowska, Poznać wrażliwość innego, w: „Tygodnik Powszechny” 2003 nr 19, 11 maja, s. 16)

 

Historia badań ukrainistycznych w IS PAN       do góry

Do schyłku lat 80. prace badawcze poświęcone literaturze ukraińskiej prowadzono w Instytucie Slawistyki w ramach zainteresowania literaturami wschodniosłowiańskimi, wśród których dominujące miejsce zajmowała literatura rosyjska. Prace zespołowe skoncentrowane były wokół problematyki rusycystycznej; prowadzono także prace bibliograficzne, częściowo tylko uwzględniające ucrainica. Najważniejszą publikacją ukrainistyczną, jaka powstała w Zakładzie Słowianoznawstwa był zbiór artykułów różnych autorów „Z dziejów stosunków literackich polsko-ukraińskich” pod red. S. Kozaka i M. Jakóbca (1974). Uwaga poszczególnych badaczy zatrudnionych w Zakładzie Słowianoznawstwa - Elżbiety Anczewskiej-Wiśniewskiej, Bazylego Białokozowicza, Stefana Kozaka, Floriana Nieuważnego oraz Mikołaja Siwickiego - skupiała się na literaturze XIX i XX wieku. Publikowane rozprawy ukazywały się na łamach pism specjalistycznych (najczęściej - „Slavia Orientalis”, „Studia polono-slavica orientalia. Acta Litteraria”); artykuły popularyzatorskie przede wszystkim w piśmie mniejszości ukraińskiej w Polsce („Nasze Słowo” wraz z dodatkiem „Nasza kultura”). Preromantyzm i romantyzm ukraiński badał S.Kozak, co zaowocowało monografią „U źródeł romantyzmu i nowożynej myśli społecznej na Ukrainie” (1978); pisarstwu Kociubynskiego poświęciła rozprawę E.Wiśniewska; F.Nieuważny oraz B.Białokozowicz zajmowali się literaturą radziecką, w tym ukraińską. Nie podjęto badań nad literaturą staroukraińską, (wyjąwszy jedną publikację S.Kozaka), literaturą emigracyjną, literaturą okresu międzywojennego: tworzoną na Ukrainie radzieckiej (określaną mianem rozstrzelanego odrodzenia) i tworzoną w II Rzeczypospolitej oraz Czechosłowacji, co można wyjaśnić obowiązującą cenzurą prewencyjną. Od schyłku lat 80. do schyłku lat 90. publikacje ukrainistyczne w Instytucie praktycznie ustały.